İL

is.
1. Yer kürəsinin Günəş ətrafında bir dəfə dövr etdiyi müddət (yanvarın 1-dən başlayaraq hesablanan 12 aylıq dövr). Yerin günəş ətrafında tam hərəkəti bir il çəkir. Bir ilin uzunluğu 365 və ya 366 gündür.
– İlin hər fəslinin bir hüsnü var, amma qışın ləzzəti bir özgədir. C.Məmmədquluzadə.

// Hər hansı bir gündən başlayaraq hesablanan 12 aylıq bir müddət. Hadisədən iki il keçmişdir. Bir ildən sonra 10 yaşı tamam olacaq. Dörd il bir şəhərdə yaşamaq. Bir il səfərdə olmaq.
[Tapdıq:] On ildi bu fürsəti güdürdüm; Ey şux, gözüm ki səndədir bil. C.Cabbarlı.
Baratın Bakıya gəldiyi vaxtdan beş il keçirdi. M.Hüseyn.

2. Cəm şəklində: tərkibdə sıra sayları ilə onillik müddətləri göstərir. Doxsanıncı illər. Altmışıncı illər ədəbiyyatı.
3. Cəm şəklində: müəyyən zaman, dövr bildirir; dövr, zəmanə. Müharibə illəri. Uşaqlıq illəri. Məktəb illəri.
– Yenə bahar gələndə; Volqada axırdı buz; Lakin illər ağırdı; Günlər yaman uğursuz. R.Rza.
[Əntiqənin] atası qarışıqlıq illərində yatalaqdan ölmüşdü. Mir Cəlal.

4. astr. Günəş ətrafında hər hansı planetin dövr müddəti. Mars ili.
◊ İl dolanmaq – on iki ay bitmək, qurtarmaq, il başa çatmaq.
Qış getdi, qar gəlmədi; Nə də bahar gəlmədi; İl dolandı, ay ötdü; Gözlədim, yar gəlmədi. (Bayatı).
Ay keçər, il dolanar.
Sənin adın məğribdən məşriqətən bütün dünyada məşhur olar. Koroğlu”.
Günlər keçdi, … il dolandı… M.Rahim.

İl gecə – qurtarmaq bilməyən, uzun (“uzun gecə” mənasında).
Bağrımı çatlatdılar; Sinəmi oxlatdılar; İl gecəni sübhə tək; Bircə məgər yatdılar?! M.Ə.Sabir.

İl keçdikcə – zaman ötdükcə, bir neçə il keçdikdən sonra, vaxtilə. İl keçdikcə unudulacaqdır. İl keçdikcə ağıllanacaqdır.
İl uzunu – on iki ay müddətində, bütün ili, bütün il ərzində.
[Həsən:] Gərək il uzunu işimi-gücümü, dükanımı buraxıb divana yol döyəydim. Ə.Haqverdiyev.
İl uzunu dərdini çəkməkdəyəm; Aylar ilə göz yaşı tökməkdəyəm. Ə.Nəzmi.

İl vermək – xalq adətincə, ölən adam üçün ili tamam olduqda ehsan vermək.
İldən-ilə, illərdən-ilə – hər il, il keçdikcə, ilbəil, durmadan.
Çay dediyi sözlər yerini aldı; İldən-ilə gölün suyu azaldı. A.Səhhət.
Şəhərdən kəndə gələn çarpayıların, çəngəl-bıçağın, stol-kürsünün sayı ildənilə artır. İ.Əfəndiyev.
Bəhəri çox verir bağ ildən-ilə. M.Dilbazi.

İl-ildən – ildən-ilə, ilbəil.
Azaldı il-ildən bağın meyvəsi; Torpağın hünəri, suyun qüvvəsi. M.Dilbazi.

İllər ayrısı olmaq – uzun illər bir-birindən ayrı düşmək, ayrı yaşamaq, bir-biri ilə görüşməmək.
Mən aşıq, ellər ayrısı; Şanə tellər ayrısı; Bir gününə dözməzdim; Oldum illər ayrısı. (Bayatı).
İllər ayrısıyıq, fürsət düşəndə; Çəkilib pünhana üzün bürümə! Aşıq Ələsgər.

Tədris ili (akademik il) – bir yay tətilinin axırından o biri yay tətilinin əvvəlinə qədər olan dərs məşğələləri dövrü.
Uzun illər – həmişə, daim, illər boyunca.
Sülh carçısıyıq biz uzun illər, bilir aləm; Sülh şairə, sülh fəhləyə, sülh xalqa gərəkdir. S.Rüstəm.

Yeni il – 1 Yanvar günü. Yeni ili təbrik etmək. Yeni il şənliyində iştirak etmək. Yeni iliniz mübarək!

Sinonimlər (yaxın mənalı sözlər)

  • İL İL Sentyabrın 12-də 1887-ci ildə Şuşa şəhərində doğulmuşam (Çəmənzəminli); SƏNƏ (köhn.) 1870-ci sənənin may ayının 4[17]-cü günündə Şuşa qəzasında təv

Etimologiya

  • İL Dilimizdə ilmək, ilgək tipli sözlər var və kökü il feilidir. Bu söz əlaqə, bağlılıq an­lamlarını əks etdirir: il –aylar çoxluğu (birliyi), əl-barmaqla
İQTİZASINCA
İL-MÜDAM

Digər lüğətlərdə