Çoxölçülü Yoxsulluq İndeksi
Çoxölçülü Yoxsulluq İndeksi, ÇYİ, ing. Multidimensional Poverty Index-MPI) – BMT-nin İnkişaf proqramı çərçivəsində dünya ölkələrində yoxsulluğun səviyyəsini müəyyən etmək üçün 2010-cu ildə Oksford Yoxsulluq və İnsan İnkişafı Təşəbbüsü mərkəzi tərəfindən hazırlanmış göstərici.
Bu, indeksin əsas məqsədi fərdin təkcə maddi-iqtisadi cəhətcə deyil, digər göstəricilər üzrə yoxsul olmasını göstərməkdir. Onun İnsan İnkişafı İndeksindən (İİİ) əsas fərqi ondan ibarətdir ki, İİİ fərdin nələrə malik olduğunu, ÇYİ isə fərdin nələrdən məhrum olduğunu göstərir.
Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]
ÇYİ BMT-nin İnkişaf Proqramının İnsan İnkişafı İndeksinin nəşr olunmasının 20 illiyinə həsr olunaraq yaradılmış, yoxsulluğun ənənəvi gəlirə əsaslan ölçü metodologiyasından fərqli bir metodologiya ilə yoxsulluğu ölçmək üçün bu proqrama daxil edilmişdir.
Yaradıcısı Oksford Universitetinin professoru Ceyms Foster hesab olunur.
İstifadə olunan göstəricilər[redaktə | mənbəni redaktə et]
ÇYİ 3 ölçü istiqaməti (dimensions) və 10 göstəriciyə əsasən hesablanır:
- Təhsil (hər bir göstərici 1/6 nisbətdə götürülür)
- Təhsil alma illəri: ev təsərrüfatı üzvlərindən heç biri məktəbdə 5 il oxumayıbsa, məhrum olmuş hesab olnurlar.
- Uşaqların cəlb olunması: məktəb yaşına çatmış hər-hansısa bir uşaq 1-8-ci siniflərdə məktəbə getmirsə, məhrum olmuş hesab olunurlar.
- Sağlamlıq (hər bir göstərici 1/6 nisbətdə götürülür)
- Uşaq ölümü: uşaqlardan biri belə ölərsə, məhrum olmuş hesab olunurlar.
- Qidalanma: hər hansısa bir böyüyün və ya uşağın zəif qidalanması haqqında məlumat varsa, məhrum olmuş hesab olunurlar.
- Yaşam Şəraiti (hər bir göstərici 1/18 nisbətdə götürülür)
- Elektrik: hər hansısa bir ev təsərüfatı elektriklə təchiz edilməyibsə, məhrum olmuş hesab olunurlar.
- Sanitar qovşaqlar: ev təsərrüfatının keyfiyyətli tualeti yoxdursa və ya onlar tualeti digərləri ilə paylaşırlarsa, məhrum olmuş hesab olunurlar.
- İçməli su: ev təsərrüfatının təmiz suya çıxış imkanı yoxdursa və ya təmiz su evdən 30 dəqiqəlik məsafədə yerləşirsə, məhrum olmuş hesab olunurlar.
- Döşəmə: ev təsərrüfatının təmiz olmayan, qumdan və ya ekskrementdən düzəldilmiş göşəməsi varsa, məhrum olmuş hesab olunurlar.
- Bişirmək üçün yanacaq: ev təsərrüfatı öz qidasını bişirmək üçün ağacdan, ağac kömründən və ya təzəkdən (ekskrementlərdən) istifadə edirsə, məhrum olmuş hesab olunur.
- Avadanlıqlar: ev təsərrüfatı radio, TV, telefon, velosiped və ya motorlu velosipedlərdən birdən azına sahibdirsə, məhrum olmuş hesab olunur.
Metodologiyası və məlumat bazası[redaktə | mənbəni redaktə et]
ÇYİ hazırlanarkən əksər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə olan vəziyyəti özündə əks etdirən, ictimaiyyət üçün açıq olan 3 mənbədən istifadə olunur:
- Demoqrafik və Sağlamlıq Sorğusu (ing. Demographic and Health Survey-DHS)
- Qrupların (Klasterlərin) Çoxsaylı Göstəriciləri Sorğusu (ing. Multiple Indicators Cluster Survey-MICS)
- Dünya Sağlamlıq Sorğusu (ing. World Health Survey-WHS).
Hesablanması[redaktə | mənbəni redaktə et]
ÇYİ aşağıdakı kimi hesablanır:[1]
- H: ÇYİ kasıb olan insanların faizi (yoxsullar hissəsi)
- A: Kasıblar içərisində ÇYİ yoxsul olanların orta sıxlığı (%)
ÇYİ bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə[redaktə | mənbəni redaktə et]
Ölkə | ÇYİ | ÇYİ indeksinə əsasən kasıb insanlar (milyon nəfər) |
ÇYİ kasıb olan insanlar %-lə |
ÇYİ Yoxsulluğun orta sıxlığı |
Gəlirlərinə görə kasıb olan insanlar %-lə ($1.25) |
---|---|---|---|---|---|
![]() |
0.004 | 0.030 | 0.96 | 38.10 | 2.0 |
![]() |
0.452 | 13.614 | 77.35 | 58.43 | 54.3 |
![]() |
0.011 | 1.181 | 2.99 | 37.74 | 4.5 |
![]() |
0.008 | 0.070 | 2.25 | 36.53 | 10.6 |
![]() |
0.021 | 0.461 | 5.37 | 38.61 | 2.0 |
![]() |
0.291 | 91.166 | 57.77 | 50.43 | 49.6 |
![]() |
0.000 | 0.002 | 0.02 | 35.12 | 2.0 |
![]() |
0.024 | 0.017 | 5.57 | 42.55 | — |
![]() |
0.412 | 6.044 | 71.95 | 57.30 | 47.3 |
![]() |
0.175 | 3.446 | 36.28 | 48.28 | 19.6 |
![]() |
0.003 | 0.031 | 0.81 | 37.19 | 2.0 |
![]() |
0.039 | 16.205 | 8.52 | 45.97 | 5.2 |
![]() |
0.536 | 12.142 | 82.60 | 64.87 | 56.5 |
![]() |
0.530 | 6.591 | 84.50 | 62.69 | 81.3 |
![]() |
0.263 | 7.703 | 53.87 | 48.88 | 40.2 |
![]() |
0.299 | 10.211 | 54.61 | 54.67 | 32.8 |
![]() |
0.512 | 3.716 | 86.41 | 59.29 | 62.4 |
![]() |
0.344 | 6.667 | 62.90 | 54.72 | 61.9 |
![]() |
0.056 | 165.787 | 12.47 | 44.89 | 15.9 |
![]() |
0.041 | 4.090 | 9.21 | 44.12 | 16.0 |
![]() |
0.408 | 0.444 | 73.93 | 55.25 | 46.1 |
![]() |
0.393 | 45.740 | 73.18 | 53.73 | 59.2 |
![]() |
0.320 | 10.484 | 52.16 | 61.39 | 23.3 |
![]() |
0.007 | 0.070 | 1.60 | 41.56 | 2.0 |
![]() |
0.000 | 0.001 | 0.01 | 46.67 | 2.0 |
![]() |
0.139 | 0.235 | 29.32 | 47.25 | 18.8 |
![]() |
0.048 | 1.083 | 11.05 | 43.28 | 5.0 |
![]() |
0.009 | 0.294 | 2.21 | 41.59 | 4.7 |
![]() |
0.026 | 5.138 | 6.41 | 40.37 | 2.0 |
![]() |
0.026 | 0.094 | 7.22 | 36.54 | 2.0 |
![]() |
0.582 | 70.709 | 89.96 | 64.74 | 39.0 |
![]() |
0.161 | 0.495 | 35.39 | 45.47 | 4.8 |
![]() |
0.324 | 0.967 | 60.42 | 53.56 | 34.3 |
![]() |
0.003 | 0.035 | 0.80 | 35.21 | 13.4 |
![]() |
0.140 | 6.894 | 30.11 | 46.40 | 30.0 |
![]() |
0.127 | 3.466 | 25.86 | 49.11 | 11.7 |
![]() |
0.505 | 7.906 | 82.35 | 61.28 | 70.1 |
![]() |
0.055 | 0.110 | 13.77 | 39.67 | 7.7 |
![]() |
0.306 | 5.556 | 57.27 | 53.34 | 54.9 |
![]() |
0.160 | 2.349 | 32.62 | 48.91 | 18.2 |
![]() |
0.003 | 0.076 | 0.76 | 38.89 | 2.0 |
![]() |
0.296 | 644.958 | 55.38 | 53.50 | 41.6 |
![]() |
0.095 | 46.666 | 20.77 | 45.90 | 7.5 |
![]() |
0.059 | 4.203 | 14.25 | 41.27 | — |
![]() |
0.010 | 0.159 | 2.70 | 35.45 | 2.0 |
![]() |
0.002 | 0.090 | 0.59 | 36.90 | 3.1 |
![]() |
0.302 | 22.835 | 60.41 | 50.01 | 19.7 |
![]() |
0.019 | 0.258 | 4.86 | 38.81 | 21.8 |
![]() |
0.267 | 2.882 | 47.25 | 56.50 | 44.0 |
![]() |
0.001 | 0.007 | 0.30 | 46.67 | 2.0 |
![]() |
0.220 | 0.961 | 48.07 | 45.79 | 43.4 |
![]() |
0.484 | 3.022 | 83.94 | 57.65 | 83.7 |
![]() |
0.008 | 0.038 | 1.92 | 40.87 | 2.0 |
![]() |
0.413 | 13.114 | 70.51 | 58.54 | 67.8 |
![]() |
0.384 | 10.406 | 72.26 | 53.19 | 73.9 |
![]() |
0.564 | 10.806 | 87.14 | 64.71 | 51.4 |
![]() |
0.352 | 1.912 | 61.68 | 57.07 | 21.2 |
![]() |
0.015 | 4.278 | 3.98 | 38.86 | 2.0 |
![]() |
0.065 | 0.410 | 15.76 | 41.01 | 22.4 |
![]() |
0.006 | 0.009 | 1.53 | 41.61 | — |
![]() |
0.139 | 8.892 | 28.50 | 48.83 | 2.5 |
![]() |
0.481 | 17.475 | 79.79 | 60.25 | 74.7 |
![]() |
0.088 | 6.969 | 14.19 | 62.01 | — |
![]() |
0.187 | 0.832 | 39.62 | 47.19 | 49.1 |
![]() |
0.350 | 18.322 | 64.74 | 54.05 | 55.1 |
![]() |
0.211 | 2.281 | 40.73 | 51.86 | 15.8 |
![]() |
0.642 | 13.070 | 92.69 | 69.31 | 65.9 |
![]() |
0.368 | 93.832 | 63.53 | 57.87 | 64.4 |
![]() |
0.275 | 88.276 | 50.97 | 54.03 | 22.6 |
![]() |
0.003 | 0.028 | 0.69 | 38.22 | — |
![]() |
0.064 | 0.809 | 13.26 | 48.50 | 6.5 |
![]() |
0.085 | 5.645 | 19.81 | 43.09 | 7.9 |
![]() |
0.067 | 11.158 | 12.58 | 53.45 | 22.6 |
![]() |
0.008 | 0.081 | 2.19 | 37.55 | 8.1 |
![]() |
0.005 | 1.795 | 1.26 | 38.85 | 2.0 |
![]() |
0.443 | 7.730 | 81.36 | 54.39 | 76.6 |
![]() |
0.236 | 0.103 | 51.62 | 45.80 | — |
![]() |
0.384 | 7.964 | 66.92 | 57.40 | 33.5 |
![]() |
0.003 | 0.081 | 0.83 | 40.03 | — |
![]() |
0.489 | 4.399 | 81.47 | 60.04 | 53.4 |
![]() |
0.000 | 0.000 | 0.00 | 0.00 | 2.0 |
![]() |
0.000 | 0.000 | 0.00 | 0.00 | 2.0 |
![]() |
0.514 | 7.061 | 81.16 | 63.30 | — |
![]() |
0.014 | 1.510 | 3.07 | 46.70 | 26.2 |
![]() |
0.021 | 1.061 | 5.33 | 38.67 | 14.0 |
![]() |
0.044 | 0.037 | 7.46 | 58.82 | 15.5 |
![]() |
0.183 | 0.494 | 41.13 | 44.44 | 62.9 |
![]() |
0.021 | 1.134 | 5.53 | 37.52 | — |
![]() |
0.068 | 1.145 | 17.10 | 40.03 | 21.5 |
![]() |
0.367 | 26.952 | 65.26 | 56.29 | 88.5 |
![]() |
0.006 | 1.105 | 1.65 | 38.49 | 2.0 |
![]() |
0.284 | 3.418 | 54.25 | 52.43 | 38.7 |
![]() |
0.020 | 0.073 | 5.62 | 35.12 | 4.2 |
![]() |
0.010 | 0.285 | 2.82 | 37.13 | 2.6 |
![]() |
0.039 | 6.183 | 8.47 | 45.93 | 2.7 |
![]() |
0.008 | 1.014 | 2.19 | 35.74 | 2.0 |
![]() |
0.002 | 0.025 | 0.57 | 35.32 | — |
![]() |
0.006 | 0.056 | 1.68 | 34.71 | 2.0 |
![]() |
0.008 | 0.625 | 2.32 | 36.21 | 46.3 |
![]() |
0.075 | 12.313 | 14.30 | 52.50 | 21.5 |
![]() |
0.283 | 11.710 | 52.51 | 53.94 | 17.5 |
![]() |
0.325 | 7.830 | 63.66 | 51.10 | 64.3 |
![]() |
0.174 | 4.769 | 38.46 | 45.22 | — |
Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]
- Alkire, Sabina and Maria Emma Santos. 2010. Multidimensional Poverty Index: 2010 Data. Oxford Poverty and Human Development Initiative.
Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]
- İnsan İnkişafı Hesabatları-ÇYİ Arxivləşdirilib 2011-10-22 at the Wayback Machine
- [www.ophi.org.uk/policy/multidimensional-poverty-index/ ophi.org.uk/policy/multidimensional-poverty]
İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]
- ↑ "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2021-10-23 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2011-10-23.