Diş

İnsanın dişləri
Dişin quruluşu

Diş — canlılarda ərzağın ilkin mexaniki emalı üçün orqanizmin bir hissəsi, heyvanlarda həmçinin müdafiə və hücum silahı, insanda danışıq instrumentlərindən biri və gülüş atributu kimi də istifadə edilir.

Bəzi heyvanlar, xüsusən də ətyeyənlər və hər şeydən yeyənlər, dişləri ov tutmaqda və ya yaralamaqda, yeməkləri xırdalamaqda, müdafiə məqsədləri üçün, tez-tez özləri də daxil olmaqla, digər heyvanları qorxutmaq və ya yırtıcı və ya balalarını daşımaq üçün istifadə edirlər. Dişlərin kökləri diş ətləri ilə örtülüdür. Dişlər sümükdən deyil, ən xarici embrion hüceyrə təbəqəsi olan ektodermadan əmələ gələn müxtəlif sıxlıq və sərtlikdəki çoxsaylı toxumalardan ibarətdir.

Dişlərin ümumi quruluşu onurğalılar arasında oxşardır, baxmayaraq ki, onların forma və mövqeyində əhəmiyyətli dəyişikliklər var. Məməlilərin dişləri dərin köklərə malikdir və bu, bəzi balıqlarda və timsahlarda da olur. Teleost balıqların əksəriyyətində isə dişlər sümüyün xarici səthinə, kərtənkələlərdə isə bir tərəfdən çənənin daxili səthinə yapışdırılır. Köpəkbalığı kimi qığırdaqlı balıqlarda dişlər sərt bağlarla çənəni meydana gətirən qığırdaq halqalarına bağlanır.

Monofiyodontlar yalnız bir diş dəsti inkişaf etdirən heyvanlardır, difiodontlar isə erkən süd dişləri və daha sonra "yetkin" və ya daimi dişlər dəsti yetişdirirlər. Polifiodontlar bir çox diş dəstinə malikdir. Məsələn, köpək balıqları, köhnəlmiş dişləri əvəz etmək üçün hər iki həftədən bir yeni dişlər yetişdirirlər. İnsanlar da daxil olmaqla, mövcud olan məməlilərin əksəriyyəti difiodontlardır, lakin istisnalar var ki, fillər, kenqurular və manatees, hamısı polifiodontlardır.

Gəmiricilərin kəsici dişləri dişləmə nəticəsində davamlı olaraq böyüyür və köhnəlir, bu da nisbətən sabit uzunluğu saxlamağa kömək edir. Bir çox gəmiricilər, məsələn, dovşanlar, adadovşanı, siçanlar və dəniz donuzcuğu, kəsici dişlərə əlavə olaraq davamlı böyüyən azı dişlərinə malikdir.

Dişlər dentin maddəsindən əmələ gəlmişdir, üç hissədən (tac, boyun, kök) ibarətdir və bir−birindən fərqlənir. Dentin dişin özəyini əhatə edir. Diş tacı üzəri mina qatı ilə örtülmüşdür. Dişin boyunu diş əti ilə örtülmüşdür. Diş kökü çənə sümüyündə yerləşir. Üzəri sement qatla örtülmüşdür. Dişin içərisində sinirlər və qan damarları var. İnsan doğulduqda dişsiz doğulur. Süd dişləri və daimi dişlər var. Əsasən, 6−7 aylıqda uşağın süd dişləri çıxır. Süd dişləri cəmi 20 ədəd olur. Hər çənədə 4 kəsici, 2 köpək, 4 kiçik azı dişi yerləşir. Uşaqlarda 6 yaşdan 12 yaşına qədər süd dişləri daimi dişlərlə əvəz olunur və böyük azı dişləridə çıxmağa başlayır. Böyük azı dişlər 12 ədəd olur. Onların axırıncı dördü 16 yaşından sonra çıxır və ağıl dişləri adlanır.

Diş minası canlı toxuma olmadığı üçün daimi dişlər özünü bərpa edə (regenerasiya) bilmir.

Dişin funksiyaları

[redaktə | mənbəni redaktə et]

Üzərilərinə düşən vəzifələrə görə dişlər 4 növə bölünürlər:

  • Kəsici dişlər — qabaq dişlər. Körpə uşaqlarda birinci meydana gəlir, qidanı tutmaq və parçalamaq üçün nəzərdə tutulub;
  • Qaflan ( köpək ) dişləri — konusvari dişlər, yeməyi tutmaq və daha tez parçalamaq üçün nəzərdə tutulub;
  • Azı dişləri ― qidanı doğrayır, əzir və çeynəyir.
  • Ağıl dişləri – sonda yerləşən dişlər, yeməyi sürtmək üçün nəzərdə tutulub.

Dişin inkişafı

[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ağız boşluğunun gigiyenası

[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ağız boşluğunun gigiyenası dişlərin kariesinin, ginqvitinin, paradontozunun, ağızda pis iyin və digər stomatoloji xəstəliklərin qarşısını almaq üçün lazımdır. Ona gündəlik dişlərin təmizlənməsi və həkim tərəfindən xüsusi təmizlənmə daxildir.

Həkim tərəfindən diş ətrafında yaranan diş daşının (mineral çöküntü) mexaniki təmizlənir. Diş daşı hətta dişlərin gündəlik təmizlənməsi zamanı da meydana gəlir.

Körpə uşaqların dişlərinin təmizlənməsi üçün xüsusi dental salfetkalardan istifadə edilir.

Diş xəstəlikləri

[redaktə | mənbəni redaktə et]

Maraqlı faktlar

[redaktə | mənbəni redaktə et]
  • Ash, Major M. and Stanley J. Nelson, 2003. Wheeler’s Dental Anatomy, Physiology, and Occlusion. 8th edition. ISBN 0-7216-9382-2.
  • Cate, A.R. Ten. (1998) Oral Histology: development, structure, and function. 5th ed.
  • Neville, B.W., D. Damm, C. Allen, J. Bouquot, 2002. Oral & Maxillofacial Pathology. Second edition. ISBN 0-7216-9003-3.
  • Загорский В. А.Частичные съёмные и перекрывающие протезы. Moсква, Медицина, 2007