BUDDA
BUDDİZM
OBASTAN VİKİ
Buddist
Buddizm (sanskr. बुद्ध धर्म, buddha dharmaIAST; pali बुद्ध धम्म, buddha dhamma, "Aydın təlim"; çin. 佛教 fójiào) — e.ə. I minilliyin ortalarında Qədim Hindistanda meydana gəlmiş və əsası Siddhartha Qautama tərəfindən qoyulmuş dini-fəlsəfi təlim. Buddizm Brahmanizmin qollarından biridir. Bu din Hindistan sərhədlərini aşaraq bütün şərq regionunu öz çənginə almışdır. Buddizmin zərif irfani düşüncələrə malik olması və dünyanın ən çox əhalisi olan regionunda yayılması səbəbindən bu dinin davamçıları çoxdur. Qeyd etmək lazımdır ki, son zamanlar Avropa və Amerikaya da təsir göstərməyə və adları çəkilən ərazilərdə yayılmağa başlamışdır. == Budda haqqında == Buddizm fərdi mənəvi təkamül və həyatın mahiyyətini dərindən qavrama üsuludur. === Buddizmin yaranma tarixi === Buddizm dünyanın ən qədim dinlərindən biridir.
Buddist iqtisadiyyat
Buddist iqtisadiyyat — qismən Buddist inanclardan ilham alan bir sıra iqtisadi prinsiplərdir. Buddist iqtisadiyyat insanları inkişafını təmin etmək üçün işlərini görməyə təşviq edir. Termin 1955-ci ildə ingilis iqtisadçı Ernst Fridrix Şumaxer tərəfindən Baş nazir U Nunun məsləhətçisi olaraq Birmada olarkən ortaya atılmış və Şumaxer və theravadanın davamçıları tərəfindən istifadə olunmağa başlanmışdır. 1966-cı ildə Schumacher ilk dəfə Buddist İqtisadiyyatını Asiyada nəşr etdirdi: Əl kitabı, daha sonra 1973-cü ildə yenidən nəşr olundu, Az Gözəldir: İnsanlar üçün vacib olan bir iqtisadiyyat. Buddist iqtisadiyyat əzabları minimuma endirmək üçün Buddist prinsipə uyğundur. Macar tədqiqatçısı Laszlo Zsolnayinin dediyinə görə “Buddist iqtisadiyyat ruhu azad etməyə yönəlmişdir. Qərb iqtisadiyyatının (I) mənfəəti artırmaq, (II) istəyi inkişaf etdirmək, (III) inkişaf etməkdə olan bazarlar, (IV) dünyanın alətdən istifadəsi və (V) eqoist mənafelərin əsas prinsiplərinə meydan oxuyur. Buddist iqtisadiyyat (i) əzabları minimuma endirmək, (ii) istəkləri sadələşdirmək, (iii) şiddətdən çəkinmək, (iv) həqiqi yardım və (v) səxavət ”kimi alternativ prinsiplər təklif edir.” . Buddist iqtisadçı üçün istehlak hədəf deyil, vasitədir, lakin həyat səviyyəsinin göstəricisi minimum istehlakla maksimum rifahdır, Qərb elmi isə optimal istehsal yolu ilə maksimum istehlaka yönəlmişdir .. 2007-ci ildə Buddist İqtisadiyyat Tədqiqat Platforması, dünyanın müxtəlif yerlərindən olan alimlərin bu mövzuda araşdırmalarını təqdim etdikləri ilk konfransını keçirdi.
Buddist təqvimi
Buddist təqvimi — kiçik fərqlərlə Taylandda, Laosda, Kambocada, Myanmada və Şri-Lankada istifadə edilir. Çinin ilhaqına qədər Tibetdə də istifadə edilib (bu ölkədə mahayana buddizmi geniş yayılıb). Taylandda eyni zamanda qriqori təqvimi də istifadə edilir. İnduistlər onu ayın fazaları əsasında yaradıblar. Ay-günəş təqvimində ilin başlanğıcı dekabr ayına təsadüf etsə də aylar ayın fazalarına bağlıdırlar. Taylandda buddist təqvimini həm də Tyantharakhati (tay dilində — จันทรคติ. Tyantharakhati) adlandırırlar. Buddist təqvimi Budda Qautamanın nirvanaya getməsi ilindən hesablanır və qriqori təqvimini 543 il qabaqlayır (ənənəyə görə Budda Şakyamuninin nirvanası e.ə. 543-cü ilə təsadüf edir). Bu əsasla qriqori təqviminin 2020-ci ili buddist təqviminin 2563-cü ilinə müvafiqdir.
Buddist bayrağı
Buddist bayrağı — XIX əsrin sonunda buddizmin simvolu olaraq yaradılmış bayraq. Hər biri eninin 1/6 hissəsini tutan beş şaquli zolaqdan (mavi, sarı, qırmızı, ağ və narıncı) ibarətdir. Altıncı hissə şaquli zolaqların rənglərini təkrarlayan (aşağıda narıncı) beş üfüqi zolaqdan ibarətdir. 1952-ci ildə Ümumdünya Buddistlər Konqresində dünya Buddist bayrağı kimi tanınmışdır. Bu bayrağın müxtəlif modifikasiyaları var. == Qeydlər == == Xarici istinadlar == Vikianbarda Buddist bayrağı ilə əlaqəli mediafayllar var. Ashley de Abrew. "Five colour Buddhist flag" (ingilis). Daily News. 2012-05-26 tarixində arxivləşdirilib.
Buddist böhranı
Buddist böhranı (vyet. Biến cố Phật giáo) — 1963-cü ildə Vyetnam Respublikasında (Cənubi Vyetnam) siyasi və dini gərginlik dövrü. == Zəmin == Böhrana 8 may 1963-cü ildə Hyue şəhərinin mərkəzində buddist bayrağının qadağan edilməsinə etiraz edən 9 mülki şəxsin qətlə yetirilməsi səbəb olmuşdu. == Tarixi == Böhran 1963-cü ilin may ayından noyabr ayına qədər davam etmişdir. Bu, Vyetnam Respublikası hökumətinin bir sıra repressiv hərəkətləri və əsasən buddist rahiblərin rəhbərlik etdiyi vətəndaş müqaviməti kampaniyası ilə xarakterizə olunmuşdur. Sayqonda 11 iyun 1963-cü ildə Hyuedən olan buddist rahibi Thit Kuanq Dık Nqo Din Zyem rejimi tərəfindən buddistlərə edilən repressiyaya etiraz olaraq ictimai formada özünü yandırmışdır. == Nəticələr == 1963-cü ilin noyabrında Vyetnam Respublikası Ordusu dövlət çevrilişi həyata keçirmiş, nəticədə prezident Nqo Din Zyem həbs edilmiş və öldürülmüşdür. Beləliklə, böhran sona çatmışdır. == İstinadlar == == Əlavə ədəbiyyat == Joseph Buttinger. Vietnam: A Dragon Embattled.
Buddist rahiblərin Nepaldan qovulması
Buddist rahiblərin Nepaldan qovulması — 1926-cı və 1944-cü illərdə Rana sülaləsi tərəfindən buddist rahiblərin Nepaldan sürgün edilməsi. Bu, Rana hökumətinin XX əsrin əvvəllərində Nepalda theravada buddizminin dirçəlişini yatırtmaq üçün apardığı kampaniyanın bir hissəsi idi. Onlara qarşı irəli sürülən ittihamlar arasında yeni dini təbliğ etmək, hinduların dinini dəyişdirmək, qadınları mürtədliyə təşviq etmək və bununla da ailə həyatına xələl gətirmək, nevar dilində kitablar yazmaq var idi. 1946-cı ildə Şri-Lankanın xoşməramlı missiyası Katmandunu ziyarət etmiş və buddist rahiblər adından şəfaət etmişdir. Nümayəndə heyəti vurğulamışdı ki, Nepal Buddanın doğulduğu yerdir və onun davamçıları onun doğulduğu ölkədə öz inanclarını həyata keçirməkdə azad olmalıdırlar. Daha sonra buddist rahiblərə qoyulan qadağa aradan qaldırılmışdır. Rahiblər Nepala geri qayıtmış və dini təbliğ etməyə davam etmişdilər.
Hyue şəhərində buddist nümayişlərinin dağıdılması
Hyue şəhərində buddist nümayişlərinin dağıdılması — 8 may 1963-cü ildə Vyetnam Respublikasında (Cənubi Vyetnam) minlərlə buddistin Hyue şəhərində din azadlığı tələbi ilə nümayiş keçirdiyi hadisələr. == Hadisələr == Nümayiş Vesak bayramına təsadüf etmişdir. Burada dindarlar Roma Katolik kilsəsi tərəfindən buddistlərə qarşı diskriminasiyaya, buddist bayraqlarının asılmasına, dini ayin və mərasimlərin yerinə yetirilməsinə qadağalara etiraz etmişdilər. Nümayişlər zamanı camaata atəş açılmış və bir neçə qumbara atılmışdır. Nəticədə 9 dinc sakin həlak olmuşdur. Nqo Din Zyem hökuməti hadisəyə görə məsuliyyəti üzərinə götürməkdən imtina etmişdir. Onlar hadisəni Vyetkonqun üzərinə atmış və bu, əksər buddistlər arasında artan narazılığa səbəb olmuşdur. == Nəticələr == Sonradan yaranan gərginlik Vyetnam Respublikasında buddist böhranı adlanan hadisələr və genişmiqyaslı itaətsizlik aksiyaları ilə nəticələnmişdir. 1 noyabr 1963-cü ildə hərbi çevriliş baş vermiş, nəticədə prezident Nqo Din Zyem öldürülmüşdür. == Əlavə ədəbiyyat == Buttinger, Joseph.

Digər lüğətlərdə