AYAQ

1. Qırğız dilində ay “getmək”, “yerimək” mənasında işlədilir. Soraq sözünün qəlibi üzrə də ayaq yaranıb, mənası “gediş”, “hərəkət üçün vasitə” deməkdir. Eh­ti­mal etmək olar ki, addım sözü də bu kəlmə ilə kökdaş olub. Söz aşaq, adaq for­ma­sında da işlədilib. İndi də kəndin ayağı dedikdə onun aşağı tərəfi başa düşülür. Ayaqbaş sözləri antonimdir. Deməli, baş – “yuxarı” (dağın başı deyirik), ayaq isə “aşağı” deməkdir. Bu, ayaq sözünün ikinci yozumudur. Ayaq sözünün üçüncü mənası “badə, qədəh, piyalə” anlamı ilə bağlıdır. İndi bu məna arxaikləşib. Türk aləmində heyvanın heç nəyi atılmazmış: gönündən, ətindən, yunundan, bağır­sa­ğından, sümüyündən... hər şeyindən müəyyən məqsədlər üçün istifadə olun­muş­dur. Dəvənin dırnağından həm də şərab qabı kimi istifadə olunmuş və ona ayaq deyilmişdir. “Ta girib meyxanə içrə başıma çəkim ayaq” (S.Ə.Şirvani) cüm­lə­sində ayaq qədəh mənasındadır. Ayaqçı (saqi mənasında) sözü də var: “Cam içi­rən ayaqçıya döndü Füzuli...”. Ayaq sözünün dördüncü mənası “hörmət” de­mək­dir. Filankəsin ayağına getmək “onun hörmətini yüksək tutmaq” kimi başa dü­­şülür. Güman edirəm ki, “hörmət” mənasında işlədilən ayaq sözü, əslində, ağır şəklində olmuş, sonra təhrif edilmişdir. Ağır sözü “hörmətli”, “qiymətli” anlam­la­rında indi də işlədilir (ona görə də “ayağına getmək” deyirik, “qo­luna getmək” və s. demirik).

2. Ayağına yıxılmaq, aya feildir, “hörmət etmək” de­məkdir. Ayaq “hörmət sahibi” anlamını əks etdirib. Ayağına yıxılmaq “qarşısın­da­kını ulu hesab etmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

AYA
AYAQYALIN

Digər lüğətlərdə